• ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ...

  • Αριθμός ταινιών: 22307
  • Αριθμός συν/τών: 759912
  • Πρόγραμμα 300 Κινηματογράφων και 18 τηλεοπτικών σταθμών
Αφιερωμα


Δευ 15 Νοε 2004

Πόσο «πραγματική» είναι η πραγματικότητα;




"What is real? How do you define ‘real’? If you’re talking about what you can feel, what you can smell, what you can taste and see, then real is simply electrical signals interpreted by your brain." Morpheus, The Matrix

George Berkeley (1685 – 1753)

Κάποτε, το 18ο αιώνα, ζούσε στην Ιρλανδία ένας επίσκοπος που τον έλεγαν Τζορτζ Μπέρκλεϊ. Μόνο που δεν ήταν ένας απλός ιερωμένος, αλλά ένας πραγματικός πανεπιστήμονας. Είχε γράψει εργασίες με θέματα που αφορούσαν στα μαθηματικά, στη νευτώνεια μηχανική, στα οικονομικά, στη φαρμακολογία, όμως ο πραγματικός λόγος που έμεινε το όνομά του στην ιστορία είναι οι φιλοσοφικές του ιδέες. Ο Μπερκλεϊ λοιπόν θεωρούσε πως τα πράγματα στον κόσμο είναι έτσι ακριβώς όπως τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας, αλλά δεν είναι «πράγματα». Το μόνο που υπάρχει είναι αυτό που νιώθουμε, αλλά δε νιώθουμε την ύπαρξη της «ύλης». Με λίγα λόγια αν χτυπήσουμε το χέρι μας στο τραπέζι θα νιώσουμε κάτι σκληρό, αλλά όχι αυτή καθ’ αυτή την ύλη από την οποία αποτελείται το τραπέζι. Έτσι και αλλιώς μπορούμε και στο όνειρό μας να δούμε πως χτυπάμε κάτι σκληρό, αλλά στα όνειρά μας δεν υπάρχει ύλη. Μπορούμε να πείσουμε έναν άνθρωπο πως «νιώθει» ό,τι μας περάσει εμάς από το μυαλό. Ο άνθρωπος μπορεί να υπνωτιστεί και να νιώσει κρύο ή ζέστη, απαλά χάδια ή σκληρά χτυπήματα. Έτσι αν δεν είναι το τραπέζι σκληρό από μόνο του τι είναι αυτό που μας κάνει να το νιώσουμε; Ο Μπέρκλεϊ έλεγε πως είναι η βούληση ή το πνεύμα. Θεωρούσε επίσης ότι όλες οι ιδέες μας έχουν μια αιτία έξω από τη συνείδησή μας, πίστευε πως αυτή η αιτία δεν είναι υλική, αλλά πνευματική και πως μια άλλη βούληση ή ένα άλλο πνεύμα μπορεί να είναι η αιτία των εντυπώσεων από τις οποίες αποτελείται ο υλικός κόσμος γύρω μας. Είχε φυσικά κατά νου τον Θεό και έλεγε πως όσα βλέπουμε και νιώθουμε είναι αποτέλεσμα της δύναμης του Θεού. «Να ζει κανείς ή να μη ζει» δεν είναι η μόνη απορία. Έχουμε και συνέχεια: τι είμαστε; Είμαστε πραγματικοί άνθρωποι από σάρκα και αίμα; Είναι φτιαγμένος ο κόσμος μας από αληθινά πράγματα ή μήπως όλα όσα μας περιτριγυρίζουν δεν είναι παρά εικόνες της συνείδησής μας;[1,2]

Η θεωρία αυτή αν μη τι άλλο είναι πρωτότυπη άρα και ελκυστική, με αποτέλεσμα να αποτελέσει πολλές φορές το υπόβαθρο για μυθιστορήματα αλλά και για σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Όπως εξάλλου αναφέρει και ο Χόκινγκ[3], τα έργα επιστημονικής φαντασίας δεν είναι μόνο μια ευχάριστη ψυχαγωγία, αλλά εξυπηρετούν επίσης και ένα σοβαρό σκοπό, αυτόν της διεύρυνσης της ανθρώπινης φαντασίας. Ο Χόκινγκ αναφερόταν στο Σταρ Τρεκ και όλως τυχαίως στη σειρά αυτή ήταν που πρωτοείδα τη χρήση της παραπάνω φιλοσοφίας (Star Trek: The Next Generation, επεισόδιο 129: «Elementary, Dear Data»,1988) στην οποία ένας ψηφιακός χαρακτήρας στο Θάλαμο Ολογραφικών Εξομοιώσεων ανακαλύπτει πως στην πραγματική πραγματικότητα είναι δημιούργημα μιας ανώτερης οντότητας, ενός υπολογιστή.

Μετά από 7 χρόνια, το 1995, ο παρεξηγημένος από κριτικούς και θεατές Τζον Κάρπεντερ δημιούργησε «Το στόμα της τρέλας», όπου μιλούσε ακόμη για φορά για το αγαπημένο θέμα του (όλες οι ταινίες του πλην ελαχίστων εξαιρέσεων κρύβουν από πίσω μια οι περισσότερες αλληγορίες), δηλαδή για αυτούς που «ζουν ανάμεσά μας» και τα «vampires» που μας περιβάλλουν[4]. Η ταινία αυτή είναι και η μοναδική στην οποία η φιλοσοφία του Μπέρκλεϊ, ότι δηλαδή ο κόσμος αποτελεί αποκύημα της φαντασίας ενός άλλου, ανώτερου όντος, δεν έχει την καθολικότητα που απαντάται στις υπόλοιπες, καθώς ο «θεός» στην προκειμένη περίπτωση έχει περιορισμένη δικαιοδοσία, η οποία όμως αυξάνεται καθώς μεγαλώνει η δύναμή του.

Τρία χρόνια αργότερα εμφανίζονται άλλες δυο ταινίες που έχουν καθαρά ως βάση τη φιλοσοφία αυτή: το «dark city» του Proyas και το Truman show του Peter Weir.



Δυστυχώς το dark city παρά την επιβλητική του ατμόσφαιρα, την αισθητική του και την πρωτοτυπία του σεναρίου του δεν εκτιμήθηκε ιδιαίτερα. Ίσως επειδή απευθυνόταν σε περιορισμένο κοινό, ίσως επειδή δε συμμετείχαν ονόματα αρκετά δυνατά να λειτουργήσουν ως κράχτες ξεχάστηκε αρκετά σύντομα, παρόλο που αποτελεί τον προάγγελο του The Matrix. Το Truman show από την άλλη έχει μια πολύ βασική διαφορά σε σχέση με τις υπόλοιπες ταινίες που αναφέρονται στο κείμενο αυτό. Ο ήρωας στην συγκεκριμένη ταινία ζει επίσης σε έναν κόσμο «ψεύτικο», πλασμένο ειδικά γι αυτόν, μόνο που η δύναμη που έχει αναλάβει το ρόλο του θεού δεν είναι κάποια ανώτερη μορφή ζωής, αλλά ένας άνθρωπος. Αξιοσημείωτος ωστόσο είναι και ο λόγος για τον οποίο ο ήρωας κρατείται φυλακισμένος στην εικονική πραγματικότητα: όπως και στο ανάλογο επεισόδιο του Σταρ Τρεκ αποτελεί απλά ένα μέσο διασκέδασης για τους δημιουργούς του.

Ένα χρόνο αργότερα, το καλοκαίρι του 1999, το «the matrix» κάνει επιτέλους το μεγάλο άνοιγμα. Η πλειοψηφία το λατρεύει, οι επικριτές το χλευάζουν, όπως και να έχει όμως έθεσε νέες βάσεις και αποτέλεσε σημείο αναφοράς πολλών από τις μετέπειτα παραγωγές του Hollywood. Το σενάριο του μάτριξ εμπεριέχει μια μίξη κυρίως ασιατικών φιλοσοφιών, ωστόσο η ταινία στηρίζει την υπόθεσή της στη θεωρία του Μπέρκλεϊ. Πάλι η ιστορία μιλάει για ένα θεό (μηχανές) και για έναν εικονικό κόσμο ( μάτριξ), μόνο που ο στόχος της ανώτερης δύναμης στην περίπτωση αυτή είναι λιγότερο κυνικός σε σχέση με τις προηγούμενες ταινίες. Τα υποκείμενα εδώ δεν αποτελούν ούτε μέσο ψυχαγωγίας, ούτε επιτελούν το ρόλο του πειραματόζωου, αλλά έχουν έναν άλλο σημαντικότερο σκοπό, αυτόν της μονάδας παραγωγής ενέργειας.

Η τελευταία ταινία που κινείται στο ίδιο μοτίβο, το «13ο πάτωμα», εμφανίστηκε λίγο αργότερα και παρά το γεγονός πως παρουσιάζει ενδιαφέρον, έχει καλό σενάριο και σκηνοθεσία, πνίγηκε αναπόφευκτα από την πολύ πρόσφατη εκείνη την περίοδο, επιτυχία του ματριξ. Αξιοσημείωτο είναι πως στη συγκεκριμένη ταινία μόνο, απεικονίζεται η πιο ολοκληρωμένη αντίδραση (και μάλιστα από κάποιο δευτερεύοντα χαρακτήρα, τον μπαρμαν), ενός καθημερινού ανθρώπου που θα συνειδητοποιούσε την πραγματικότητα αυτή. Αρχικά απορρίπτει την παράλογη αλήθεια, ωστόσο η απόρριψη μετατρέπεται σε δυσπιστία και περιέργεια με αποτέλεσμα να αναζητήσει αποδείξεις. Δεν αργεί να τις βρει γεγονός που αυτόματα τον οδηγεί σε μια ανεξήγητη οργή και σε καταστροφικές τάσεις, μέχρι που τελικά αναγκάζεται να συνειδητοποιήσει την πραγματικότητα και την ανικανότητά του να επέμβει σε αυτήν. Αυτό είναι και το τελευταίο στάδιο της συμπεριφοράς του, καθώς διακατέχεται πια από πλήρη αδιαφορία για οτιδήποτε.

Πώς όμως δικαιολογείται η συμπεριφορά όχι μόνο του συγκεκριμένου ήρωα, αλλά και των περισσότερων από τους χαρακτήρες που ανακαλύπτουν πως είναι δέσμιοι μιας «ψεύτικης» πραγματικότητας; Αισθάνονται προδομένοι αφού όπως όλοι μας περιμένουν κάτι διαφορετικό από τη ζωή τους: οπωσδήποτε ελευθερία επιλογών, μια όχι τόσο κυνική πραγματικότητα και ίσως έναν «δημιουργό» ισάξιο των προσδοκιών τους, δηλαδή παντοδύναμο, του οποίου η σοφία, η δύναμη ακόμη και η μορφή είναι ασύλληπτες για τον ανθρώπινο νου. Ο «δημιουργός» όμως στις ταινίες αυτές δεν είναι ανίκητος και έτσι το τέλος προδιαγράφεται από την αρχή της ταινίας, καθώς ο χαρακτήρας θα έρθει αναγκαστικά αντιμέτωπος μαζί του. Το αποτέλεσμα ποικίλει οδηγώντας άλλοτε στη νίκη του ήρωα (η οποία συνεπάγεται την ελευθερία του) και άλλοτε στην ολοκληρωτική καταστροφή του, ωστόσο κοινός παράγοντας στις ταινίες είναι η αναπόφευκτη αναμέτρηση μαζί του.

Τα παραπάνω βέβαια οδηγούν και σε έναν ακόμη προβληματισμό αν προσπαθήσουμε σε πολύ γενικές γραμμές να συγκρίνουμε αυτές τις ταινίες με τη δική μας πραγματικότητα. Γιατί μπορεί να πρόκειται για ταινίες φαντασίας, ωστόσο δεν παύουν να αντλούν θεματολογία από την πραγματική ζωή και να εκφράζουν συγκαλυμμένα πραγματικούς προβληματισμούς. Χοντρικά οι βασικές διαφορές είναι δυο. Οι ήρωες των ταινιών ανακάλυψαν, ήρθαν σε επαφή και συγκρούστηκαν με τον δημιουργό τους (ο οποίος σε κάθε περίπτωση ήταν εκμεταλλευτής), όπως επίσης και έμαθαν το σκοπό για τον οποίο τους προόριζε. Τι συμβαίνει στην πραγματική ζωή από την άλλη είναι προφανώς γνωστό σε όλους. Όσον αφορά την περίπτωση της ύπαρξης ενός δημιουργού οι απόψεις διίστανται, οπότε δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν υπάρχει καν προκαθορισμένος σκοπός δημιουργίας. Αν ωστόσο καταφέρουμε να δούμε λίγο πιο μακριά και απαλλαγούμε από τη μοιρολατρία, όσο βολική και αν είναι αυτή, ίσως δε θα ήταν τόσο δύσκολο να συμπεράνουμε για ποιο λόγο ήρθαμε στη ζωή.

Αναφορές:
1. The Internet Encyclopedia of Philosophy http://www.iep.utm.edu/b/berkeley.htm
2. Jostein Gaarder «Ο κόσμος της Σοφίας», Νέα Σύνορα, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 1994.
3. Lawrence M. Krauss «Η φυσική του Σταρ Τρεκ», Νέα Σύνορα, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 1996.
4. Χρήστος Αρώνης «Οι άνθρωποι… Τι έγιναν όλοι αυτοί οι άνθρωποι! “Vampires” του Τζον Κάρπεντερ, Σημάδια και θαύματα, Fix Carre, φύλλο ??/??/2001.


 
 
Δεν υπάρχουν ακόμη σχόλια. Στείλτε το πρώτο!

Αυτή τη στιγμή δεν είστε συνδεδεμένος. Συνδεθείτε ή κάντε εγγραφή για να σχολιάσετε.